Overzicht Amsterdamse tramlijnkleuren

Waarover in de jaren '80 van de twintigste eeuw veel te doen is geweest: lijn 15, diagonaal rood/blauw, Sloterdijk - Amstelstation. Deze tramlijn(begeerte) zou niet worden gerealiseerd.

Front-en zijkoersborden
De kleurencombinaties en vlakverdelingen die zijn aangebracht op de front- en zijkoersborden gelden als uitgangspunt. De lijnkleuren in de lantaarns en sedert 1957 in de lijnfilms zijn daarvan slechts afgeleid.
In Amsterdam wordt uitgegaan van vijf kleuren: wit, geel, groen, rood en blauw (afbeeldingen reeks A). Hierbij wordt voor het gemak wit als kleur beschouwd. Verder zijn vier vlakverdelingen voor twee kleuren ontwikkeld; namelijk een diagonale (van linksonder naar rechtsboven), horizontale, verticale en dubbel verticale vlakverdeling.
De vijf basiskleuren zijn goed voor evenzoveel tramlijnen, 5 stuks. Een rekensom leert dan dat als:
- geel of wit worden gecombineerd met groen, rood en blauw, 24 mogelijkheden ontstaan; namelijk 2 (geel of wit) x 3 (groen, rood en blauw) x 4 (vlakverdelingen) (afbeeldingenreeksen B, C, D en E).
- groen of blauw worden gecombineerd met rood, 8 mogelijkheden ontstaan, namelijk 2 (groen of blauw) x 1 (rood) x 4 (vlakverdelingen) (afbeeldingenreeksen C en D).
In totaal zijn dat 24 + 8 = 32 stuks. Tellen we daar de eerste 5 basiskleuren bij op dan komt het totaal op 37 mogelijkheden.

In 1916 bedacht de Gemeente Tram voor haar eerste kringlijn (lijn 19, dd.: 19-10-1916) een aparte kleur, rose, waarmee het totaal aan mogelijkheden op 38 komt.
De combinaties van wit met geel en blauw met groen komen niet voor. In Amsterdam zijn deze kleurencombinaties en vlakverdelingen in het verleden kennelijk wegens te gering contrast niet toegepast. Den Haag, de HTM, kende die wel, bijvoorbeeld lijn 6: geel/wit verticaal. Toepassing in Amsterdam van deze combinaties zou 8 mogelijkheden opleveren, namelijk 1 (wit) x 1 (geel) x 4 (vlakverdelingen) plus 1 (blauw) x 1 (groen) x 4 (vlakverdelingen).

Afwijkingen
De stationswachtwagens kregen geen lijnkleur, in de sleepbeugels van die wagens werd een kubus getoond. Voor de stationslijn lijn S (feitelijk lijn 25E, dd.: 16-2-1948) werd evenmin een aparte lijnkleur gebruikt en werd ook wit toegepast. De tramrijtuigen van deze lijn waren echter goed herkenbaar doordat zij waren voorzien van witte fronten en de lijnletter S in alle lantaarns (OdR 1989-4 blz. 109). Het nieuwe drie-assige materieel zou geen lijnkleuren krijgen. Maar Amsterdam zou Amsterdam niet zijn geweest als daarover geen commotie zou zijn ontstaan, en dat gebeurde dan ook; resultaat: de lijnkleuren werden gehandhaafd. De in de jaren zeventig ontstane lijn R (tourist) kreeg de Amsterdamse vlag (rood/zwart dubbel verticaal) als lijnkleur, eigenlijk een excellente oplossing voor een probleem dat zou ontstaan door een tekort aan mogelijkheden (afbeeldingenreeks F).

Lantaarns
Omdat een blauw of wit licht in het verleden een andere betekenis had (wit: dienstmaterieel zoals pekel-en railreinigingwagens), zijn die lijnkleuren in de lantaarns en films gecombineerd met twee witte banen (dubbel horizontale vlakverdeling) of kubusvormige blauwe, rode en groene lijnen, de laatste twee van recente datum. Genoemde combinaties zijn te zien op de lijnen 7, 13, 58 en 59 (afbeeldingenreeks C, D, E en F).

Fouten
In 1982 had het GVB behoefte aan 30 kleuren voor haar tramlijnen en in 1989 nog eens 9 kleuren voor haar metro-en sneltramlijnen. Maar met de 38 hiervoor opgesomde mogelijkheden (zonder de stationswachtlijn, lijn S en de Amsterdamse vlag van lijn R-tourist) zijn uiteraard geen 39 lijnen te voorzien. En wat gebeurde, wit werd weer als lijnkleur gebruikt maar nu voorzien van rode en groene kubusvormige lijnen (lijnen 58 en 59). Hierbij is dus uitgegaan dat wit met blauwe kubussen van lijn 13 een lijnkleur is en dat wit met rode of groene kubussen juist zou zijn. Maar uit het vorenstaande moge duidelijk zijn dat wit met blauwe kubussen geen lijnkleur is. Dus wit met rode of groene kubussen is fout en zelfs onjuist. De filosofie volgend, zou het rood en groen met witte kubussen moeten zijn geweest. Maar het is wel aardig bedacht.
Er zijn echter nog meer fouten. De gebruikte lijnkleurencombinatie en vlakverdeling blauw/wit verticaal (lijn 18, dd.: 18-11-1913) is onjuist. De reden dat lijn 18 onjuist werd gecombineerd, is niet meer te achterhalen. Maar hierdoor leek groen/wit verticaal (lijn 26, dd.: 3-12-1945) te veel op die van lijn 18; eigenlijk had die combinatie anders moeten zijn. Verder werd als gevolg van de fout van 1913, blauw/rood verticaal (lijn 21, dd.: 5-1-1928) onjuist gecombineerd. Door die fout leek lijn 21 nu echter weer te veel op lijn 4. De onjuiste combinatie blauw/wit verticaal leidde in 1989 weer tot de onjuiste combinatie geel/blauw verticaal (lijn 52). De filosofie was hierbij wellicht ook dat als deze combinatie wel goed zou zijn samengesteld (blauw/geel verticaal) zij te veel op boosdoener blauw/wit verticaal (lijn 18) zou hebben geleken. Tenslotte is om onbekende redenen groen/rood dubbel verticaal (lijn 27) verkeerd gecombineerd, zij lijkt nu te veel op lijn 50 (afbeeldingenreeksen C, D en G ).

Wit met geel en blauw met groen
Keren we terug naar de 38 lijnkleuren en vlakverdelingen en laten de lijnen "wacht", S en "R-tourist" buiten beschouwing dan komen we twee kleuren tekort, namelijk die in de plaats zouden moeten komen voor het wit met rode en groene kubussen van de lijnen 58 en 59. Toepassing van de eerder genoemde combinaties van wit met geel of blauw met groen zou 8 mogelijkheden opleveren. Na correctie van lijnen 58 en 59 zou het GVB er dus nog 6 voor de toekomst overhouden. Maar zoals eerder is betoogd, herstel en toepassing van nieuwe kleurencombinaties is weinig zinvol. En daarbij komt ook nog dat op het historische materieel juist de oude en dus soms onjuiste kleurencombinaties moeten worden getoond anders is het immers niet historisch...

Combinaties
Om een en ander te verduidelijken zijn de kleuren van links naar rechts gecombineerd; eerst geel met groen, daarna geel met rood en blauw. Vervolgens combineert groen met rood en wit, gevolgd door rood met blauw en met wit. Tenslotte combineren blauw met wit.
Omdat de combinaties geel/groen en groen/wit teveel zouden lijken op geel/blauw en blauw/wit zijn die combinaties anders samengesteld, namelijk blauw/geel en wit/blauw.

Gewijzigde metro lijnkleuren
In april 2000 vond een wijziging plaats in het kleurensysteem. Sedertdien voeren de metrolijnen slechts basiskleuren: lijn 50 groen, lijn 51 oranje, lijn 53 rood en lijn 54 geel.

 
 

A

3 9 10 7 (bord) 13 (bord)
 
 
 

B

1 (7), 8 5 6
2 (6), 12 11 23, 27
(17), 16 52 (I) 55 20
 
 
 
 

C

30 4 (16), 17 27 (I)
24 26 57 56 59 (III)
 
 
 

D

15 21 (I) 28 50
51 14 (12), 19 54 58 (III)
 
 
 

E

29 18 (I) 53 25 13-lantaarn/film
 
 
 

F

(19), 22 S Tourist 7-lantaarn/film
 
 
 
 

G

18 (II) 21 (II) 27 (II) 52 (II) 58 (IV) 59 (IV)

I: verkeerde combinatie
II: gecorrigeerde combinatie van I
III: verkeerde combinatie / verkeerde interpretatie (lijnkleur is feitelijk wit en die is al bezet door 13)
IV: gecorrigeerde combinatie van III / blijft echter een verkeerde interpretatie